Autor Anka Mrówczyńska Komentarz (2) Przeczytasz w 9 min

Szybki przegląd narzędzi do diagnozowania zaburzeń osobowości

Diagnoza zaburzeń osobowości jest skomplikowana z różnych względów. Jednym z nich jest dylemat, czy doświadczane przez pacjenta trudności wynikają z patologii jego osobowości, czy na przykład z innego zaburzenia psychicznego. Istotną kwestią jest również fakt, że pacjenci często uważają swoje utrwalone wzorce zachowania za objawy egosyntoniczne, czyli takie, które nie wynikają z nich samych, a z niedostosowanego do nich świata. Wyjątkiem są tu osoby z zaburzeniem osobowości z pogranicza, gdyż oni uważają swoje objawy za egodystoniczne, czyli wynikające z nich samych. Ludzie cierpiący na borderline zdają sobie bowiem sprawę, że przyczyny ich problemów tkwią w nich samych, a nie pochodzą z zewnętrznych źródeł.

Z tego powodu główną rolę w diagnostyce odgrywają strukturalizowane wywiady, pozwalające na systematyczne odniesienie się do każdego z kryteriów diagnostycznych, a także na uszczegółowienie i ocenę kontekstu odpowiedzi. Należy zwrócić uwagę, że poza wymienionymi specyficznymi cechami zaburzonej osobowości, ogólne kryterium rozpozna-wania zaburzenia podkreśla, że dysfunkcja pojawiła się wcześnie (w okresie późnej adolescencji lub wczesnej dorosłości) i dotyczy wielu obszarów funkcjonowania w różnych kontekstach sytuacyjnych.1

Diagnostyka zaburzeń osobowości jest niezwykle wymagająca, gdyż specjalista powinien czerpać wiedzę nie tylko z wywiadu klinicznego i własnych obserwacji, ale również informacji od bliskich osoby zaburzonej, poprzednich terapeutów czy wyników badań zarówno psychologicznych, jak i medycznych. Pomocne okazują się narzędzia diagnostyczne oceniające nasilenie objawów oraz strukturalizowane wywiady kliniczne. Przyjrzyjmy się zatem kilku z nich.

Ustrukturalizowany Wywiad Kliniczny do Zaburzeń z Osi II DSM-IV-TR (SCID-II) jest najczęściej stosowanym narzędziem diagnostycznym w badaniach naukowych. złożony jest z trzech części:
1. Kwestionariusz Osobowości SCID-II wypełniany przez badanego, który ocenia, czy w ciągu co najmniej dwóch lat występowała u niego konkretna cecha, objaw lub zachowanie charakterystyczne dla danego zaburzenia osobowości, niezależnie od zaburzeń z Osi I. Składa się on ze 119 pytań, na które odpowiada się „tak” lub „nie” i które oceniają występowanie symptomów osobowości:
– unikającej,
– zależnej,
– obsesyjno-kompulsyjnej,
– paranoidalnej,
– schizotypowej,
– schizoidalnej,
– histrionicznej,
– narcystycznej,
– z pogranicza,
– antyspołecznej.

2. Wywiad dotyczący ogólnego funkcjonowania.
3. Wywiad będący strukturalizowaną weryfikacją pozycji kwestionariusza wypełnianego przez pacjenta.

Inwentarz Osobowości PID-5 został wykorzystany w modelu DSM-5. Służy on do pomiaru patologicznych cech osobowości i istnieje w dwóch wersjach – samoopisowej oraz wypełnianej przez klinicystę. Zawiera on 220 pozycji, do których należy się ustosunkować na 4-punktowej skali Likerta:
0 – „Zdecydowanie nieprawdziwe lub bardzo często nieprawdziwe”,
1- „Czasami lub w pewnym stopniu nieprawdziwe”,
2- „Czasami lub w pewnym stopniu prawdziwe”,
3 – „Zdecydowanie prawdziwe lub bardzo często prawdziwe”.
Test stworzony jest z 25 podskal do pomiaru patologicznych cech-aspektów oraz 5 skal ogólnych mierzących nasilenie cech-domen.

Inwentarz Osobowości NEO-PI-R służy do pomiaru cech wymienionych w PMO (Pięcioczynnikowy Model Osobowości) – 30 podskal dla cech-aspektów oraz 5 skal ogólnych mierzących cechy-domeny. Zawiera on 240 pozycji, do których należy się ustosunkować na 5-punktowej skali Likerta:
od 0 – „zdecydowanie się nie zgadzam”, do 4 – „zdecydowanie się zgadzam”.

Wskaźnik Nasilenia Osobowości z Pogranicza (BPDSI-IV) to wywiad półstrukturalizowany. Został stworzony na podstawie kryteriów diagnostycznych BPD według DSM-IV. Wynik jest ilościowym wskaźnikiem częstotliwości i nasilenia danego objawu pogranicznego zaburzenia osobowości w okresie trzech ostatnich miesięcy. Wykorzystuje się do też do badania postępów terapii.
Złożony jest z 70 pozycji, które są w takiej kolejności, jak w klasyfikacji DSM-IV. Pacjent każdą pozycję ocenia za pomocą 11-punktowej skali, gdzie granicami są: 0 – „nigdy” oraz 10 – „codziennie”. Pozycje dotyczące niestabilnego poczucia własnej tożsamości natomiast, oceniane są na skali 5-stopniowej: od 0 – „brak” do 4 – „dominująca i wyraźna niewiedza, kim się jest”.

Lista Kontrolna Osobowości z Pogranicza (BPD Checklist) składa się z 47 pozycji, które zostały stworzone na podstawie obserwacji klinicystów, literatury poruszającej problematykę BPD oraz kryteriów tego zaburzenia w DSM-IV. Pacjent ocenia, w jakim stopniu w ciągu ostatniego miesiąca występowało u niego 47 dolegliwości związanych z zaburzeniem osobowości z pogranicza na 5-punktowej skali Likerta. Mierzy on subiektywne odczucie dolegliwości.

Kwestionariusz Przekonań w Zaburzeniach Osobowości – Osobowość z Pograniczna (PDBQ) powstał na podstawie poznawczej teorii zaburzeń osobowości. W części dotyczącej borderline znajduje się 20 przekonań opisujących to zaburzenie. Pacjent zaznacza siłę każdego z nich na 10-centrymetrowej graficznej skali. Jej granicami są odpowiedzi „w ogóle nie podzielam tego przekonania” oraz „w pełni podzielam to przekonanie”.

Kwestionariusz Schematów Younga (YSQ) składa się z 205 pozycji opartych na 16 schematach z rozszerzonej poznawczej teorii zaburzeń osobowości Younga. Pacjent zaznacza odpowiedzi na 6-punktowej skali Likerta – od „całkowicie prawdziwe” do „całkowicie nieprawdziwe”.
Okazał się on w wysokim stopniu czułym narzędziem do przewidywania obecności lub braku psychopatologii (Rijkeboer i in., 2005).2

Skala Samooceny Rosenberga (RSES) to 15 pozycji z 6-punktową skalą Likerta. Badani zaznaczają, na ile zgadzają się z danym stwierdzeniem.

Skala Rozbieżności Ja-Cel-Inny to 15 par przeciwstawnych cech osobowości. Pacjent ma do dyspozycji graficzne skale o długości 10-centymetrów, które ukazują różne punkty widzenia: „Jaki jestem? (Ja)”, „Jak jestem postrzegany? (inny)” oraz „Jaki chcę być? (ideał)”. Celem jest zmierzenie średnich rozbieżności między Ja-ideał a Ja-inny.

Kwestionariusz Stylów Obronnych – 48 (DSQ-48) to kwestionariusz samoopisowy, oparty o psychoanalizę. Składa się z 48 pozycji ocenianych na 9-punktowej skali Likerta, które mierzą dojrzałe, neurotyczne i niedojrzałe mechanizmy obronne, których pacjent używa w codziennym funkcjonowaniu.

Lista Kontrolna Objawów – 90 (SCL-90) składa się z 90 dolegliwości, których nasilenie w ciągu ostatniego tygodnia pacjent zaznacza na 5-punktowej skali Likerta – od „wcale” do „bardzo”. To narzędzie samoopisowe, które mierzy ogóle dolegliwości psychiczne.

Inwentarz Organizacji Osobowości (IPO) zawiera 90 pozycji opartych na strukturze organizacyjnej osobowości z pogranicza według teorii Kernberga. Dotyczą one:
– rozmycia tożsamości,
– użycia prymitywnych mechanizmów obronnych,
– zmian w testowaniu rzeczywistości,
– patologicznych relacji z obiektem
– patologii superego.
Pacjent ocenia je na 5-punktowej skali Likerta, gdzie krańcami są „nigdy nie jest prawdą” oraz „zawsze prawdziwe”.



Przypisy
1. Agnieszka Popiel, „Zaburzenie osobowości z pogranicza — wyzwanie terapeutyczne”, Psychiatria 2011; 8(2), 64-78, https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/29092, s.71.
2. Bloo Joos, Arnoud Arntz, Schouten Erik, „Lista Kontrolna Zaburzenia Osobowości z Pogranicza (BPD): ocena psychometryczna i struktura czynnikowa w próbie klinicznej i nieklinicznej”, Roczniki Psychologiczne, 20(2), 281-336, DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rpsych.2017.20.2-3pl, s. 288.

Bibliografia
1. Agnieszka Popiel, „Zaburzenie osobowości z pogranicza — wyzwanie terapeutyczne”, Psychiatria 2011; 8(2), 64-78, https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/29092.
2. Włodzimierz Strus, Tomasz Rowiński, Jan Cieciuch, Monika Kowalska-Dąbrowska, Iwona Czuma, Cezary Żechowski (2017), „Patologiczna Wielka Piątka: próba zbudowania pomostu pomiędzy psychiatryczną klasyfikacją zaburzeń a cechowym modelem osobowości zdrowej”, Roczniki Psychologiczne, 20(2), 429-450, DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rpsych.2017.20.2-6pl.
3. Bloo Joos, Arnoud Arntz, Schouten Erik, „Lista Kontrolna Zaburzenia Osobowości z Pogranicza (BPD): ocena psychometryczna i struktura czynnikowa w próbie klinicznej i nieklinicznej”, Roczniki Psychologiczne, 20(2), 281-336, DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rpsych.2017.20.2-3pl.

Image by Philip Neumann from Pixabay

Podziel się

Komentarze (2)

  • Dodaj komentarz

    Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *